در قلمرو جمعيت شناسي، تمامي عواملي كه بر زندگي فرد و شرايط بهداشتي، اقتصادي و اجتماعي وي تأثير مي گذارند، مي توانند در آينده نگري هاي جمعيتي مؤثر اُفتند. براي گشايش عرصه هاي جمعيت شناسي و احتمالات تغيير و تحول جمعيت كشورمان در آينده، پاي صحبت دكتر حبيب الله زنجاني، دانشيار دانشگاه تهران، نشستيم.
دكتر زنجاني با اشاره به اينكه در جمعيت شناسي سه عرصه مهم تعداد جمعيت، ساختار جمعيت و تغيير و تحول جمعيت وجود دارد، ميگويد: "تغيير و دگرگوني جمعيت، برآيند تغيير و دگرگوني عوامل شكل دهنده آن است. عواملي كه تحت عنوان باروري، مرگ و مير و مهاجرت شناخته مي شوند و در عين حال با عامل نامريي ديگري كه همان تعداد، ساخت و ويژگي هاي جمعيت است، شكل نهايي مي يابند."
عضو هيأت تحريريه ماهنامه <اقتصاد ايران> ادامه مي دهد: همه ميدانيم كه باروري تنها عامل طبيعي افزايش جمعيت است و حدود اثرگذاري آن نيز با سنجه هاي شناخته شده اي به نام شاخص هاي باروري سنجيده مي شود كه يكي از آنها، ميزان باروري كل است. براي مثال، اگر در جامعه اي زنان در طول دوران باروري خود به طور متوسط 3 فرزند زنده به دنيا بياورند، شرايطي از تحول جمعيت را رقم ميزنند كه در حالت 2 يا 4 فرزند، حاصل نميشود. ولي در همين سطح 3 فرزند نيز اگر تعداد جمعيت دو كشور كاملاً مساوي هم باشد، اثرگذاري اين سطح از باروري بر افزايش جمعيت آن دو كشور يكسان نخواهد بود؛ حتي اگر تفاوتي هم در سطح مرگ و مير آنها وجود نداشته باشد.
به اعتقاد وي، عوامل به ظاهر فرعيتري در اين زمينه مطرح هستند كه ممكن است در مواردي حتي بيش از سطح باروري بر تغيير و تحول آن جمعيت ها اثرگذار باشند كه از آن جمله ميتوان به تعداد و نسبت زنان واقع در سنين باروري در آن دو جمعيت و ساختار سني اشاره كرد. درست به همين دليل است كه حتي در شرايط باروريهاي نزديك به هم، ميزان رشد طبيعي جمعيت از كشوري به كشور ديگر، آن هم در شرايط نسبتاً مشابه از نظر ميزان مرگ و مير عمومي، تفاوت مييابد